معرفی شهرستان فیروزه

معرفی شهرستان فیروزه

موقعیت جغرافیایی

فیروزه یکی از شهرستان های استان خراسان رضوی است. این شهرستان از شمال و شرق به بخش مرکزی شهرستان نیشابور، از جنوب به بخش میان جلگه نیشابور، از شمال غربی به بخش سرولایت نیشابور، و از غرب به بخش های مرکزی و مشکان شهرستان خوشاب و بخش مرکزی شهرستان سبزوار، محدود می گردد.

نقشه فیروزه نیشابور
معرفی شهرستان فیروزه

این شهرستان بین 36 درجه و 3 دقیقه تا 36 درجه و 33 دقیقه عرض شمالی و 58 درجه و 9 دقیقه تا 58 درجه و 41 دقیقه طول شرقی گسترش یافته است.

مرکز این شهرستان شهر فیروزه است که در 20 کیلومتری شمال غرب شهر نیشابور و 145 کیلومتری غرب شهر مشهد

۱۱۵ کیلومتری جنوب شهر قوچان و 90 کیلومتری شرق شهر سبزوار واقع است.

این شهر از سطح دریای آزاد 1170متر ارتفاع دارد.

شهرستان فیروزه در سال 1386 دارای 1586 کیلومتر مربع وسعت و شامل دو بخش مرکزی و بخش طاغنکوه است .

جغرافیای طبیعی شهرستان فیروزه

به طور کلی بیشتر مساحت شهرستان از نظر ریخت شناسی سطح زمین ، حالت هموار و دشت دارد. شیب زمین در تمام شهرستان به سمت کالشور نیشابور است که در جنوبی ترین نقطه آن جریان دارد.(کال شور نیشابور که پس از عبور از دشت نیشابور به کالشور سبزوار می پیوندد ، حدود ۶ کیلومتر از مرز طبیعی شهرستان فیروزه با بخش میان جلگه نیشابور را تشکیل می دهد.)

روستای سلیمانی سپهر
روستای سلیمانی سپهر

شیب عمومی در بخش مرکزی از شمال به جنوب و در بخش طاغنکوه از شمال غربی به جنوب شرقی است که در نهایت به کالشور ختم می گردد . وجود همین شیب باعث شده رودخانه های فصلی(کال) بار و ماروسک همراه با چند مسیل (کال کوچک) دیگر نقش زهکش آب های سطحی و جاری منطقه در زمان بارش داشته و آب های سطحی را به کالشور که به کویر مرکزی ایران می ریزد ، انتقال می دهند.

پست ترین نقطه ارتفاعی شهرستان در جنوبی ترین قسمت شهرستان و در جنوب روستای رهن کاریز در بخش مرکزی و در حاشیه شمالی کالشور ۱۰۸۲ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

از نظر توپوگرافی(ناهمواری ها) و ژئومورفولوژیکی (شکل های سطح زمین) به دو قسمت کوهستانی و مرتفع و قسمت هموار و دشت تقسیم می شود.

الف – قسمت کوهستانی شهرستان فیروزه

در شهرستان سه محدوده کوهستانی وجود دارد که بیشتر در دهستان های بخش طاغنکوه و دهستان فیروزه بخش مرکزی قرار دارند .

بیشتر قسمت های دهستان تحت جلگه هموار است و ناهمواری و ارتفاعاتی کمی در شمال غربی این دهستان (شمال روستای دولت آباد و غرب روستای امیر آباد ) وجود دارد که جزو کوه های شمالی شهرستان محسوب می گردند.

کوه های شمال غربی وشمالی بخشی از دامنه های جنوبی رشته کوه های بینالود محسوب می شود. کوه های غربی نیز جزو رشته کوه جغتای می باشد.

کوه قله شهرستان فیروزه

۱- کوه های شمال غربی فیروزه

در دهستان طاغنکوه شمالی قرار داشته و مرز میان بخش سرولایت نیشابور و بخش طاغنکوه را تشکیل می دهد. بلندترین قسمت این کوه ها قله جازندر است که با 2075 متر ارتفاع بلندترین نقطه شهرستان است .این کوه ها در افزایش بارش های منطقه و تامین آب های زیرزمینی و تعدیل دمای هوا در روستاهای گرماب شاهزاده ، رباطی ، مرزان ، فهنه ،کارجی، جمبرجوق و کلاته ها و مزارع دره های کوچک نقش مهمی دارد.

۲- کوه های شمالی فیروزه

بین دهستان فیروزه بخش مرکزی و دهستان طاغنکوه شمالی بخش طاغنکوه قرار دارد. بلندترین قله این مجموعه کوهستانی قله ایلان لی با 1942 متر در شمال روستای سلیمانی می باشد. از قله های معروف دیگر این کوه ها می توان به قله های خانم سر و سی سر اشاره کرد. وجود معدن مشهور فیروزه در این کوه ها از اهمیت خاصی برخوردار است.این کوه ها در تامین آب های زیرمینی و تعادل هوا در دو سوی دامنه شمالی و جنوبی خود نقش بسزایی دارند. روستا های بتو ، سلیمانی در دامنه جنوبی این کوه ها قرار دارند. مخروط افکنه بزرگ روستای سلیمانی از مناطق حاصلخیز و کشاورزی شهرستان محسوب می شود.

روستا های معدن بالا و پایین ، زاونگ ، رباطی بلوچ ها ،وزیریه در دامنه شمالی این کوه ها قرار دارند.

۳- کوه های غربی شهرستان فیروزه

این کوه ها قسمتی از رشته کوه جغتای از کوه های غربی استان خراسان رضوی محسوب می شود. این کوه از حوالی روستا های گرماب بزرگ ، زروند و شوریاب در طاغنکوه جنوبی شروع شده و با امتداد به سمت غرب پس از عبور غرب طاغنکوه شمالی و بخش مرکزی شهرستان خوشاب ، وارد محدوده مرزی شهرستان سبزوار با جوین و جغتای می شود.

بلندترین قلل این کوه ها که در منطقه به کوه های طاغنکوه جنوبی معروف هستند ، عبارتند از : قله دوشاخ (قلعه جوق – قلعه جیک) با ۱۹۲۱ متر ارتفاع در نزدیکی روستای قلعه یزدان و قله جیستی (برجسته – کله قندی) با 1944 متر ارتفاع در نزدیک روستای شورگشت.

این کوه ها نیز در تامین آب های زیرزمینی و تعادل دمایی در حدود 20 روستا و ده ها کلاته و مزرعه در دهستان های طاغنکوه جنوبی و شمالی نقش مهمی دارد.

ب- قسمت هموار و دشت

تمامی محدوده هموار و دشت شهرستان بخشی از دشت بزرگ نیشابور قسمت محسوب می گردد . قسمتی هموار دهستان فیروزه بخش جنوبی جلگه ماروس می باشد. ( لازم به یاد آوری است که در لهجه های مختلف خراسانی به سرزمین های هموار جلگه گفته می شود اما در معنای علمی و جغرافیایی این سرزمین ها دشت هستند.) دهستان تحت جلگه نیز هموار بوده و در ادامه جلگه ماروس قرار دارد. رودخانه های ماروس و بار در تامین خاک و آب این قسمت دشت نقش مهمی دارند. دشت طاغنکوه که شمال و جنوب آن کوهستانی است نیز قسمتی از دشت نیشابور محسوب می گردد و دارای خاک حاصلخیز است و قطب کشاورزی شهرستان است. محدودیت منابع آب در تمام سطح شهرستان ،کشاورزی را تهدید می کند.

طاغنکوه فیروزه نیشابور
زمین شناسی شهرستان فیروزه

تمام قسمت های دشت و هموار از آبرفت های دوره کواترنر( دوره چهارم زمین شناسی) و مخلوطی از شن و ماسه و خاک رس پوشیده شده است.گنبد های نمکی و لایه گچی در دهستان فیروزه که شرایط را برای ایجاد معادن گچ و نمک فراهم کرده ، نیز متعلق به همین دوره میوسن است.

بخش جنوبی دشت و حاشیه شمالی کالشور آبرفت ها و ماسه های بادی با درصد شوری بالا وجود دارد. وزش باد دیزباد (با جهت شرقی – غربی )در این منطقه سبب فرسایش خاک می گردد.

در کوه های غربی بیشتر سنگ های آذرین قلیایی دوره کرتاسه دیده می شود.در دامنه های جنوبی کو های شمالی آبرفت های دوره ائوسن که فرسایش کوه ها به وجود آمده شرایط را برای ذخیره آب های زیر زمینی فراهم کرده است.

تأثیر وضعیت مورفولوژیکی منطقه بر روی استقرار سکونتگاهها به گونه ای است که در قسمت کوهستانی و دامنه ای روستاهای معدود، با فاصله و جمعیت نسبتاً زیاد و برخورداری از آب چشمه استقرار یافته و باغداری در آنها رواج دارد. برعکس در پهنه وسیع دشت روستاهای متعدد با برخورداری از آب چاه و زراعت آبی محصولات یکساله استقرار یافته اند.

آب و هوای شهرستان فیروزه

از نظر آب و هوای شهرستان دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است که البته بین نواحی کوهستانی و دامنه ها با دشت اختلاف دمای محسوسی وجود دارد. در قسمت های جنوبی شهرستان آب و هوا به شرایط بیابانی نزدیک می شود.

متوسط دمای هوای شهرستان با توجه به نبود ایستگاه هواشناسی ، به کمک اطلاعات ایستگاه هواشناسی نیشابور (نزدیک ترین ایستگاه هواشناسی به منطقه) حدود ۱۴ درجه سانتی گراد تعیین می گردد. بطور کلی دمای هوا از شمال به جنوب منطقه بطور محسوسی افزایش می یابد.

متوسط بارش منطقه حدود 240 میلیمتر است که از 280 میلیمتر در ارتفاعات شمال غربی و غربی تا 220 میلیمتر در جنوب بخش مرکزی متغییر است.

در این منطقه با توجه به همجواری دشت و کوهستان و تفاوت آب و هوایی بین آنها، بادهای محلی فراوانی می وزد که مهمترین آنها از سمت جنوب شرق و شرق ، باد دیزباد می باشد که در سمت جنوب بخش شدیدتر است و از غرب و شمال غرب باد قوچان که نسبتاً خنک و مرطوب است منطقه را تحت تأثیر قرار می دهند.

پوشش گیاهی منطقه هم تحت تأثیر اقلیم و بویژه بارش قرار دارد که در بخش های شمالی و کوهستانی شرایط مناسب تری دارند و باعث گسترش فعالیت های دامداری در این قسمت شده اند.

جمعیت فیروزه

شهرستان فیروزه در سال ۱۳۹۰ که آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن توسط مرکز آمار ایران صورت گرفت، ۴۲۷۱۸ نفر جمعیت داشته است .

در سال ۱۳۹۰ از کل جمعیت شهرستان حدود ۵۷۶۹ نفر ساکن شهر فیروزه و۱۴۳۴ نفر ساکن شهر همت آباد و بقیه در ۱۰۵ آبادی دارای سکنه، ساکن می باشند. که در بین این آبادی ها، روستاهای گرماب(۴۴۲۹ نفر)، همت آباد زمانی(۱۵۳۵ نفر) ، مرزان(۱۳۸۰ نفر) ، سلیمانی (۱۲۷۲ نفر) ، شورگشت(۱۰۶۹ نفر) ، معدن بالا و پایین(۱۰۲۷ نفر)، قلعه یزدان ( ۱۰۴۳ نفر ) و شورآب (۱۰۶۸ نفر ) مهمترین و بزرگترین روستاها می باشند.

در همین سال مرکز آمار ایران در طی سرشماری خود حدود ۹۸ آبادی خالی از سکنه در شهرستان فیروزه ثبت کرده که نشانگر بالا بودن مهاجرت از روستا به شهر است.

بر اساس آمار سال ۱۳۹۰، حدود ۴۰% جمعیت شهرستان زیر ۱۵ سال سن داشته اند که نشانگر جوانی جمعیت در این منطقه است و نیاز به برنامه ریزی و توجه به نیازهای این گروه جمعیتی به خوبی احساس می شود.

در همین سال بیش از ۹۰% مردم بالای ۶ سال منطقه با سواد بوده اند که نسبت به متوسط شهرستان و استان در حد مناسب و قابل قبول است. در این امر گسترش خدمات آموزشی و مستقل شدن آموزش و پرورش از سال ۱۳۷۲ و فعالیت های نهضت سوادآموزی، نقش بسزایی داشته اند.

بطور متوسط در هر کیلومتر مربع از خاک این شهرستان ۲۶ نفر زندگی می کنند که این میزان در دهستان تحت جلگه تا ۳۷ نفر هم می رسد که نشانگر تراکم بالای این دهستان و شرایط مناسبتر آن برای جذب جمعیت و توسعه است.

حدود ۱۶/۸۳ درصد جمعیت در ۱۰۵ آبادی دارای سکنه و ۸۶/۱۶ درصد جمعیت هم در نقاط شهری شهرستان ساکن می باشند.

مهاجرت از روستاهای این بخش به نقاط شهری بویژه شهر نیشابور- مهمترین شهر منطقه- و شهرهای مشهد، تهران و کرج زیاد بوده بطوری که نسبت جنسی در این شهرستان به نفع زنان است و از سوی دیگر بیشتر روستاهای منطقه بویژه روستاهایی که از مرکز بخش و مرکز شهرستان دورتراند، مهاجر فرست هستند و با کاهش جمعیت مواجه می باشند. روستاهایی مثل شورگشت، شوریاب، فرخار، بتو، سلیمانی ، شوراب و … در پانزده سال اخیر با چنین وضعیتی روبرو بوده اند که اکنون نیز این روند ادامه دارد.

در این زمینه توجه به روستاها و گسترش خدمات رفاهی مانند آبرسانی، خدمات مخابراتی و گازرسانی، توجه به فعالیت های زراعی و دامپروری و فراهم نمودن تسهیلات لازم برای کشاورزان و خرید تضمینی محصولات توسط دولت، و ایجاد اشتغال پایدار می تواند مانع مهمی برای جلوگیری ازمهاجرت روستاییان و تخلیه روستاها باشد. در سال ۱۳۹۰ در شهرستان فیروزه ده ها آبادی خالی از سکنه وجود داشته است که قابل توجه است.

مردم شهرستان فیروزه به زبان فارسی و لهجه نیشابوری سخن می گویند. ساکنان تعدادی از روستاها در بخش طاغنکوه( مانند روستاهای گرماب بزرگ ، چزگ ، سلیمانی ، شوراب و…) علاوه بر فارسی به زبان ترکی با لهجه نیشابوری صحبت می نمایند. همچنین برخی روستاها در دهستان فیروزه (مانند روستای زاونگ ) و بخش طاغنکوه ( مانند روستای بتو و روستای زروند) فارسی را با لهجه بلوچی صحبت می کنند.

آموزش و پرورش شهرستان فیروزه

تعلیم و تربیت نوین در شهرستان فیروزه امروزی از سال 1310 با ایجاد دبستان عسجدی در روستای معدن آغاز گردید و بعد از آن به تدریج در مقاطع مختلف در روستاهای منطقه گسترش یافت. در سال۱۳۷۲ نمایندگی آموزش و پرورش منطقه که زیر نظر اداره نیشابور بود به سطح اداره ارتقا یافته و مستقل گردید.

این اداره از مهر ماه 1373 رسماً فعالیت های آموزشی خود را شروع کرد و اکنون که حدود ۱۶ سال از فعالیت این اداره می گذرد و در سال ۱۳۸۸ پس از ارتقای بخش به شهرستان ، اداره به سطح مدیریت ارتقا یافت.

در سال تحصیلی ( ۹۱-۱۳۹۰ ) حدود ۱۷۰ واحد آموزشی با حدود 800 کلاس درس و ۸ هزار دانش آموز در شهرستان فعال می باشند.

همچنین دانشگاه پیام نور واحد فیروزه تنها مرکز دانشگاهی فعال در سطح شهرستان است. این واحد دانشگاهی از سال ۱۳۸۵ فعالیت خود را شروع کرده و همکنون دارای ۵ رشته تحصیلی و ۳۰۰ دانشجو از سطح شهرستان و شهرستان های مجاور می باشد.

جاذبه های گردشگری شهرستان فیروزه

فیروزه ، سوغات خراسان

خراسان و شهرستان های نیشابور و فیروزه علاوه بر اینکه مهد علم و فرهنگ دوره هایی از تاریخ تمدن اسلامی و زادگاه دانشوران و مردان نامدار تاریخ ایران است، از دوره های بسیار کهن نیز به داشتن جواهری گران بها به نام فیروزه به شهرت جهانی رسیده است.

از تاریخ دقیق کشف فیروزه و نحوه استخراج آن در گذشته های دور و به ویژه تا پیش از زمامداری پادشاهان صفوی ، اطلاعات جامعی در دست نیست اما احتمال می رود که در اوج شهرت و آبادانی نیشابور و شهرستان فیروزه (که با نام تحت جلگه بخشی از توابع نیشابور محسوب می شده ) ، ساکنین این منطقه از وجود فیروزه و نحوه استخراج آن آگاهی داشته ند.

معدن غار فیروزه نیشابور
گران ترین غار جهان – معدن فیروزه نیشابور

در طی دوره صفویه و پس از آن ، سیاحان خارجی و داخلی نظیر ژان باپتیست تاورنیه ( جواهر سازی مشهور فرانسوی به سال ۱۰۴۶ هـ .ق ) ، فریزر ( ۱۲۳۸ هـ ق ) ، آرثور کانالی ( ۱۲۴۶ هـ ق ) ، ژنرال فریه ( ۱۲۶۱ هـ ق ) ، کرزن ( ۱۳۰۹ هـ ق ) ، صنیع الدوله (‌۱۳۰۳ هـ .ق ) و … از فیروزه و فیروزه تراشان نیشابور بسیار سخن گفته اند و برخی ( ژنرال فریه ) اشاره کرده اند که عده ای از فیروزه تراشان نیشابور از « بدخشان تاجیکستان » ، به این شهر آمده اند.

معادن فیروزه در ۳۵ کیلومتری شمال غربی مرکز شهرستان(شهر فیروزه) ، در دامنه های جنوبی ارتفاعات بینالود و در ۴ کیلومتری دو روستای معدن پایین و معدن بالا ، از دهستان فیروزه ، بخش مرکزی شهرستان فیروزه واقع شده است و تمامی فیروزه کاران این شهر نیز همه بومی هستند و هنرمندانی در نیشابور ، مشهد و اصفهان به این کار اشتغال دارند.

سنگ فیروزه معمولاً در کنار سنگ چخماق و به صورت رگه های بسیار باریک در لابه لای سنگ های آذرین ( آتشفشانی ) شکل می گیرد. این سنگ از عناصری چون مس ، آلومینیوم ، فسفات ،‌ هیدرواکسید و آب تشکیل شده که بسته به نوع و درصد این ترکیبات و محل تشکیل آن ، دارای طیف وسیعی از رنگ آبی کمرنگ ، پررنگ ، سبز روشن و در مواردی تا سبز تیره می باشد. بهترین و گرانبهاترین نوع آن نیز با رنگ آبی سیر و عجمی نامیده می شود. وزن مخصوص فیروزه بین ۶۲/۲ تا ۸۳/۲ و سختی آن برابر شیشه یعنی ۶ است.

انواع فیروزه با توجه به محیطی که فیروزه از آن به دست می آید ( جنس توده های معدن ) به دو نوع فیروزه سنگی و خاکی تقسیم بندی شده که نوع خاکی آن از مسیل ها و رسوبات به دست می آید و به دلیل عدم تغییر رنگ آن با گذشت زمان ، گران بهاتر و مرغوب تر می شود . نوع سنگی آن نیز از میان سنگ های آذرین استخراج می گردد.

از نظر کیفیت ( مرغوب بودن ) فیروزه ، انواع آن قبل از تراش شامل موارد ذیل می باشد:

۱- فیروزه عجمی :

گرد و درشت است و تقریباً خالص و بدون رگه می باشد ، رنگ آن آبی سیر و گران قیمت ترین نوع فیروزه است.

۲- فیروزه عجمی نیم رنگ :

از نوع قبلی کم رنگ تر و دارای کمی ناخالصی است.

۳- فیروزه عربی :

فیروزه تخت ، با لایه های نازک است با رنگ آبی سیر

۴ـ فیروزه توفال :

مانند عربی است ، دارای ناخالصی بوده و سنگ آن از میان رفته و فقط لایه ای از فیروزه با رنگ آبی سیر باقی مانده است.

۵ـ توفال نیم رنگ :

از نوع قبلی کمی روشن تر است.

۶ـ توفال سفید :

رنگ آبی خیلی روشن دارد ، احتمالاً نام دیگر آن شروام می باشد.

۷ـ چغاله ( چاغوله ) :

فیروزه ای درشت ، شبیه عجمی اما به رنگ آبی کم رنگ .

۸ ـ فیروزه شجری :

دارای ناخالصی به شکل شاخ و برگ درخت و رگه دار است. ۹ـ شکوفه : فیروزه ای است ریزتر از چغاله و فیروزه کمی دارد.

۱۰ـ فیروزه چال یا نرم :

این فیروزه کمی بزرگتر از عدس بوده که در سنگ های معدن دیده می شود.

۱۱ـ فیروزه درشت :

سنگ های نسبتاً بزرگی است که در آن رگه های باریک و پراکنده و نازک فیروزه دیده می شود و نازل ترین نوع آن است.

اصول نگهداری از فیروزه :

فیروزه در اثر چربی تغییر رنگ می دهد و در مقابل رطوبت یا خشکی به سبزی می گراید. اشکال مختلف آن را می توان بیضی ، قلبی ، انگشتری و برجسته نامید و برای مراقبت و حفظ اصالت فیروزه ، آن را در میان خاک اره یا ماسه مرطوب نگداری می کنند .

در گذشته فیروزه را با انفجار صخره ها یا به طریق سنتی با خیساندن سنگ ها استخراج می کردند ، به این ترتیب که قلوه سنگ های جدا شده از کوه را در حوضچه های پر از آب قرار می دادند و پس از این که قلوه سنگ ها کاملاً خیس و سست می شد ، آن ها را سایش داده ، فیروزه را جدا می کردند . اما امروزه با استفاده از یک چرخ برقی ، قطعات سنگ معدن را سایش داده و فیروزه را به سهولت ( با افت کم ) از آن جدا می سازند .

از فیروزه بیشتر به عنوان نگین و ترصیع در انگشتر ، گردن بند ، دست بند و ظروف نقره استفاده می کنند . در گذشته فیروزه مرغوب به مسکو در روسیه و ایتالیا ارسال می شد ولی در حال حاضر مراکز مهم فیروزه تراشی و فروش آن عبارتند از :

روستاهای معدن بالا و پایین ، شهر فیروزه مرکز شهرستان فیروزه , مجموعه میراث فرهنگی ( کاروان سرای شاه عباسی ) و مجموعه تاریخی ـ تفریحی آرامگاه خیام در نیشابور و بازار های شهر مشهد

خواص و فواید فیروزه نیشابور

نگاه به فیروزه چشم را تقویت می کند و استفاده از سرمه آن و هم چنین گذاشتن آن بر روی چشم ها برای تقویت چشم و درمان بیماریهای چشمی مفید است. گذاشتن فیروزه بر روی چاکرای گلو برای درمان گلو درد، تقویت تارهای صوتی و درمان بیماری های ریوی و تنفسی موثر می نماید.

فیروزه قلب را تقویت می کند وسعه صدر می دهد. این سنگ، افسردگی های روحی و روانی و هم چنین ناراحتی های عصبی را درمان می کند و باعث آرامش می شود.

استفاده از انگشتر و یا گردن بندی از آن، برای دور کردن انرژی های منفی به ویژه چشم زخم و آثار آن بسیار مناسب است. این سنگ مانند ، عقیق، حرز بسیار مهمی در برابر حوادث و بلایا به شمار می رود و برای آسان شدن کارها و رونق در کسب و کار بسیار مفید می نماید.

بیشتر بخوانید :

آرامگاه عطار نیشابوری ، حال و هوایِ خوشِ عارفانه

بوژان نیشابور ، بهشت گمشده ایران + عکس

آرامگاه خیام نیشابوری + تصاویر

اماکن تاریخی و دیدنی شهرستان فیروزه :

مهمترین آثار تاریخی و دیدنی شهرستان فیروزه که جاذب گردشگرندعبارتند از :

۱- کاروان سرای تاریخی و زیبای روستای شوریاب شهرستان فیروزه

در داخل روستای شوریاب در جنوبی ترین قسمت دهستان طاغنکوه جنوبی و ۱۸ کیلومتری شهر همت آباد مرکز بخش طاغنکوه واقع شده است.

کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور
کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور
کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور
کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور

این کاروانسرای زیبا و بزرگ در دوره قاجاریه احداث شده و جزو کامل ترین کاروانسراهای این دوره محسوب می گردد.این بنا دارای یک پلان هشت و نیم هشت مستطیل شکل است و عناصر اصلی این بنا شامل چهار ایوان ، چهار اصطبل ، حیاط مرکزی و عناصر فرعی شامل شاه نشین طاقچه ها و طبقات بالا ، بخاری دیواری و … است.ایوان ورودی امل مناره می باشد.

این کاروانسرا از جمله کاروانسراهای واقع شده در دشت با حیاط مرکزی است که به شیوه چهار ایوانی ساخته شده و ایوان های پیرامون حیاط دو طبقه اند و دارای شاه نشین است. کتیبه های سنگی حجاری شده زیبا روی سر در ورودی کاروانسرا قرار دارد که مربوط به دوره قاجاریه است.( متأسفانه تعدادی از کتیبه های سنگی در سال های اخیر به سرقت رفته است.) بقیه نیز به موزه شهر نیشابور منتقل گردیده است . این کاروانسرا در سال های اخیر به شدت رو به تخریب بوده و اخیرا در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور
کاروانسرای شوریاب فیروزه نیشابور

۲- عمارت و باغ نشاط (سالار) تقی آباد شهرستان فیروزه

این باغ در حدود سال ۱۳۲۶ ه.ق توسط آقابالاخان سالار معتمد( گنجی)از خوانین بزرگ خراسان و منطقه احداث شد. روی هم رفته، این مکان شامل عمارت شمالی، مرکزی، حصار، برج، بارو و… است. قدیمی ترین قسمت باغ عمارت شمالی آن است. طبقه ی همکف عمارت مرکزی در زمان مرحوم سالار معتمد بنا شده است.

عمارت باغ نشاط فیروزه
عمارت باغ نشاط فیروزه

باغ در گذشته پوشیده از درختان کاج، پسته و… بوده است. عمارت مرکزی باغ نشاط آراسته به آجرکاری های زیبایی است. روایت است استاد کمال الملک هنرمند و نقّاش مشهور ایرانی در اواخر عمر خویش در این مکان ساکن بوده است.

باغ نشاط طی شماره ۴۴۹۲ در فهرست آثار ملی کشور ثبت گردیده وتحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی و گردش گری قرار دارد و کار بازسازی آن از سال ۱۳۹۱ شروع شده است.

باغ نشاط فیروزه درشمار باغهای سنتی ایران و متعلق به اواخر دوران قاجار و اوایل پهلوی اول است و در فاصله سه کیلومتری شمال شهر فیروزه واقع شده است. این باغ درگذشته دارای درختان زیادی از نوع کاج و پسته بود که به علت کم آبی بیشتر این درختان خشک و یا قطع شده اند.آقا بالاخان سالار معتمد (گنجی) از خوانین بزرگ خراسان و منطقه حدود ۱۳۰ سال پیش این باغ تاریخی را احداث کرده است.

باغ نشاط با ۱۶ هکتار مساحت به شکل مستطیل و دارای دو عمارت مرکزی و شمالی،حصار،برج و بارو است که سر در ورودی ها و دور پنجره های عمارتهای آن با گچ بری ها و آجر کاری های زیبائی تزیین شده است.

از آنجا که استاد کمال الملک هنرمند و نقّاش مشهور ایرانی در مدت ۱۲ سال اواخر عمر خود در این مکان رفت و آمد فراوانی داشته ،بر روی دیوارهای داخلی عمارت مرکزی باغ نشاط نقاشی هایی منسوب به این استاد مشاهده می شود. و از این رو بیش‌تر کتاب‌هایی که به زندگی کمال‌الملک پرداخته‌اند به این باغ نیز اشاراتی داشته‌ و همچنین بسیاری از شخصیت‌های اجتماعی، سیاسی، ادبی و … دوران پهلوی اول بواسطه حضور”استاد کمال الملک” و “سالار معتمد گنجی”در این باغ تاریخی حضوریافته اند .

این باغ تاریخی در سال ۱۳۸۵ به شماره ۴۴۹۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.شایان ذکر است این باغ تاریخی اخیرا” از سوی اداره میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان فیروزه مورد مرمت و بازپیرایی قرار گرفته و زیرساختهای لازم از قبیل برق –آب شرب- مخابرات و سرویس بهداشتی درآن فراهم شده است. و عمارت مرکزی این باغ تاریخی هم اکنون محل استقرار اداره میراث فرهنگی شهرستان فیروزه می باشد.

استقرار کارگاه و فروشگاه فیروزه تراشی درباغ نشاط که همزمان با اتمام مرمت فاز نخست باغ صورت گرفت از جمله جاذبه های تازه باغ نشاط است که این خود گامی مهم در جهت معرفی و شناخت این هنر- صنعت ارزشمند به گردشگران و علاقمندان است. خوشبختانه با برنامه ریزی اداره میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری شهرستان اولین تور گردشگری برنامه ریزی شده از استان تهران در فروردین ماه ۹۲ ،استقبال قابل توجهی از باغ نشاط و خرید محصولات هنری کارگاه فیروزه تراشی آن صورت پذیرفت.

۳- چشمه آب معدنی(آب گرم) گرماب شهرستان فیروزه

در قسمت جنوبی روستای گرماب بزرگ مرکز دهستان طاغنکوه جنوبی و در کنار امامزاده روستا ، یک چشمه آب گرم (آب معدنی)وجود دارد که قدمتی بیش از روستا ی گرماب دارد .و وجه تسمیه ( علت نامگذاری) روستا نیز وجود همین چشمه می باشد.

وجود امامزاده ابوالقاسم از نوادگان امام موسی کاظم(ع)باعث شده بود که مردم این روستا از قدیم آب این چشمه را با توجه به قرارگرفتن درکنارامامزاده، شفادهنده تلقی کنندکه با توجه به آزمایشات انجام شده برروی این آب،ثابت شده که درتسکین بسیاری ازدردهای عضلانی و دربهبودی بیماری های پوستی تأثیرفراوانی دارد.

آب آن از دسته آب های کلروره سولفاته کلسیک است، که درسطح کشور از این لحاظ رتبه اول را داراست. اطراف آن از رسوبات دوران چهارم زمین شناسی پوشیده شده است.

منطقه ای که روستای گرماب و چشمه آن قرار گرفته توسط خاک ها و رسوبات مربوط به دوره کواترنر (آخرین دوره زمین شناسی) پوشیده شده اما کوه های اطراف که جزوکوه های طاغنکوه جنوبی ( بخشی از رشته کوه جغتای) است و سنگ مادر منطقه را تشکیل می دهد مربوط به سنگ های ولکانیک( آتشفشانی)دوره ائوسن از دوران سوم زمین شناسی ( سنوزوئیک)می باشد.

۴- منزل استاد کمال الملک نقاش بزرگ ایرانی در روستای حسین آبادکمال در ۳ کیلومتری جنوب شهرستان فیروزه

استاد کمال الملک از(۲۲ اردبهشت ماه سال ۱۳۰۷ تا ۲۷ مرداد ماه سال ۱۳۱۹)هجری شمسی در روستای حسین آباد زندگی کرد ودر (۲۷مرداد ماه ۱۳۱۹) چشم از دنیا فروبست وپیکرش در جوار شاعر روشن ضمیر،شیخ فریدالدین عطار ،در نیشابور مدفون گردید.درزمان اقامت استاد شخصیتهای سیاسی و اجتماعی زیادی جهت دیدار وی به روستای حسین آباد کمال سفر می کردند که استاد شهریار از جمله مشهورترین آنهاست. .خانه استاد در فهرست آثار ملی به شماره ۸۹۵۸ ثبت گردیده است.شایان ذکر است تا کنون منزل استاد در دو مرحله از سوی اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان فیروزه در سال های ۱۳۹۰ و شهریور ماه ۹۱ مرمت شده است.

۵- آب انبار قدیمی و زیبای روستای همت آباد زمانی

در ۱۸ کیلومتری جنوب شهرستان فیروزه و در مسیر نیشابور به سبزوار (بزرگراه ۴۴ غرب)

این آب انبار تاریخی متعلق به دوره قاجاره است که تا دوره پهلوی دوم از آن استفاده می شد . اکنون با مرمت و بازسازی آن، از این بنای تاریخی بعنوان باشگاه ورزشی بدن سازی جوانان روستا استفاده می شود.

آب انبار همت آباد زمانی
آب انبار همت آباد زمانی

ساختار کلی بنای آب‌انبار روستای همت ‌آباد زمانی فیروزه دربرگیرنده‌ی یک ورودی و سردرب، راهرو و پله‌هایی که به پاشیر می‌رسند، مخزن و آب‌انبار است. سردرب این بنا، با ارتفاع حدود ۳۷۰ سانتی‌متر و با زاویه‌ی ۴۵ درجه نسبت به کوچه‌ها و ساختمان‌های روستا قرار گرفته است. در بالای سردر ورودی، جای سنگی است که وقف‌نامه‌ی بنا روی آن حجاری شده و بر بالای ورودی نصب بوده است.

راهرویی، سردرب ورودی را به پاشیر مرتبط می‌نماید. پوشش راهرو، قوس هلالی داشته و به شیوه‌ی آجرچینی راسته-خفته اجرا شده است. قسمت پاشیر و دیوار بین مخزن و پاشیر، تخریب شده است.

پلان مخزن، شامل یک مربع و چهار ستون، در مرکز، و شیوه‌ی پوششی آن نیز از نوع طاق چشمه است.

دیگر مناطق گردشگری فیروزه :

۶- حمام قدیمی روستای سرده در ۱۵ کیلومتری جنوب شهر فیروزه

۷- برج و باروی قلعه قدیمی سرده در ۱۵ کیلومتری جنوب شهرستان فیروزه

۸- تپه های تاریخی یوسف آباد (ثبت شده در میراث فرهنگی ) در ۳ کیلومتری شرق شهر فیروزه و نیز تپه تاریخی چاه قره در ۱۵ کیلومتری شمال شهر فیروزه

۹- امامزاده حسن(ع) در محله دهنو خلج در غرب شهر فیروزه

۱۰- قلعه قدیمی توزنده جان متعلق به دوره ساسانی در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی فیروزه

۱۱- انجیر زو در روستای سلیمانی

دره (زو) انجیر در حدود ۳ کیلومتری شمال روستای سلیمانی از توابع دهستان طاغنکوه شمالی بخش طاغنکوه شهرستان فیروزه در استان خراسان رضوی می باشد.این دره زیبا به خاطر درختان انجیر وحشی بسیاری که دارد از زمان های دور از سوی اقوام کرد ساکن منطقه (کرمانج شمال خراسان که برخی طوایف آن مثل عمارلو و توپکانلو در این بخش از شهرستان فیروزه زندگی می کنند)”انجیر زو” یعنی دره انجیر نام گذاری شده است. اگر چه مردم روستای سلیمانی به زبان ترکی تکلم می کنند اما نام کردی انجیر زو را برای این دره پذیرفته و از این نام استفاده می نمایند.

دره انجیرزو از اولین درخت در ارتفاع ۱۴۴۰ متری از سطح دریای آزاد شروع و تا محل سرچشمه آب در ارتفاع ۱۵۵۰ متری ادامه می یابد.این دره پوشیده از انواع درخت زبان گنجشک (که در لهجه محلی سورون گفته می شود) ، چنار و بید و درختان انجیر وحشی می باشد. چند چشمه ی کوچک جوشان آب دره را تأمین می کنند که رسیده به آن و نوشیدن از آنها خستگی از تن مسافر و کوهنورد در می آورد.این محل می تواند به عنوان قطب جذب گردشگر طبیعی در شهرستان فیروزه در آید . ناگفته نماند فراهم نمودن امکانات و تسهیلاتی مثل سرویس بهداشتی ، آسفالت جاده انجیر زو تا روستای سلیمانی و … می تواند تاثیر بسزائی در جذب گردشگر به این منطقه داشته باشد.

۱۲- یخدان روستای بحرود

یخدان روستای بحرود فیروزه، که قدمت آن به دروه‌ی قاجار می‌رسد، در جنوب غربی روستای بحرود، از توابع بخش مرکزی شهرستان فیروزه، قرار گرفته است. یخدان بحرود، در تاریخ ۱۳۸۶/۱۰/۱۲ و به شماره‌ی ۲۰۴۷۷، در فهرست آثار ملی ایران، ثبت گردیده است.

بنای یخدان بحرود، در میان بافت قدیمی و جانب جنوب غربی روستای بحرود، با ارتفاع ۱۸ متر از سطح زمین‌های اطراف، قرار گرفته است. ورودی این یخدان زیبا، از ضلع شمالی، با عرض ۲۰/۱ متر است. قطر بنا ۹متر و محیط بیرونی آن حدود ۴۱ متر است. این بنا، در ضلع غربی، مخروطی شکل بوده و مصالح به کار رفته در این بنا شامل آجر با اندود کاهگل و استفاده از چوب در قسمت بالایی بنا می‌باشد.

تقسیمات کشوری شهرستان فیروزه

نگاهی به تغییرات تقسیمات سیاسی و وجه تسمیه

این شهرستان تا خرداد سال ۱۳۹۰ با نام تخت جلگه شناخته می شد. در این سال با توجه به وجود بهترین و بزرگترین و قدیمی ترین معدن فیرزوه ایران در این منطقه و در پی درخواست های عمومی و تصویب شورای شهرستان و استان و تایید وزارت کشور و هیئت دولت نام آن به فیروزه تغییر یافت. مرکز شهرستان نیز تا سال ۱۳۸۰ بزغان نامیده می شد،که در این سال به فیروزه تغییر نام پیدا کرد. آن زمان شهر فیروزه مرکز بخش تحت جلگه شهرستان نیشابور بود. ( این شهر از الحاق سه روستای بزغان ، مهدی آباد و دهنو خلج در سال ۱۳۷۴ تاسیس گردید.)

اگر چه در مورد علت نامگذاری این شهرستان به تحت جلگه (تخت جلگه)منبع اطلاعاتی خاصی وجود ندارد، اما نگارنده بر اساس تاریخچه تقسیمات سیاسی منطقه، وجه تسمیه آن را به شرح ذیل ارایه کرده است .

در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، خراسان بعنوان یکی از ایالات چهارگانه ایران شناخته شد و نیشابور بعنوان یکی از ولایات ( شهرستان های) هجده گانه این ایالت قرار گرفت و خود شامل ۱۲ بلوک( دهستان) بود که یکی از آنها بلوکی بنام تحت جلگه ماروس بوده است. این بلوک در سال ۱۳۱۶ با اجرای تقسیمات سیاسی نوین یکی از دهستان های بخش حومه و فدیشه شهرستان نیشابور گردید و در سال ۱۳۳۹ مرکز این دهستان(بزغان) با توجه به موقعیت مناسب ارتباطی به مرکز بخش تبدیل گردید و بخشداری از روستای فدیشه به بزغان انتقال یافت و نام بخش هم به تحت جلگه تغییر یافت و دهستان های عشق آباد، تحت جلگه و طاغنکوه تشکیل دهنده بخش تحت جلگه شدند و تا سال ۱۳۶۶ این تقسیمات بدون تغییر باقی ماند.

در حالی که در پرونده تشکیل دهستان تحت جلگه که در دفتر تقسیمات کشوری استانداری خراسان رضوی موجود است ، نام دهستان به صورت تحت جلگه آمده اما در زمان ارسال نام دهستان ها به وزارت کشور و فقط با یک اشتباه تایپی و نوشتاری این نام را به صورت تخت جلگه نوشتند که تا کنون این اشتباه وجود دارد و اصلاح نگردیده است. ( حتی زمان ارتقا به شهرستان نام شهرستان از سوی وزارت کشور تخت جلگه اعلام شد.)

در سال ۱۳۶۶ با تغییراتی در تقسیمات سیاسی و ایجاد دهستان غزالی در قسمتی از دهستان عشق آباد و جدایی این دو دهستان از بخش تحت جلگه، بخش میان جلگه در جنوب شهرستان نیشابور ایجاد شد. در بخش تحت جلگه نیز تغییراتی صورت گرفت و قسمتی از بخش سرولایت با نام دهستان فیروزه از آن جدا شد و جزیی از بخش تحت جلگه گردید.

در سال 1382 نیز در حالی که بخش تحت جلگه دارای سه دهستان بود، بیشتر روستاهای دهستان بینالود از بخش سرولایت نیز جدا شده و به بخش تحت جلگه پیوستند. روستاهای باقی مانده این دهستان، دهستان برزنون را تشکیل داده و در بخش سرولایت باقی ماندند.

با این تغییرات بخش تحت جلگه شامل چهار دهستان به شرح شد:
  1. تحت جلگه به مرکزیت شهر فیروزه و ۳۵ پارچه آبادی و حدود ۴۲۷ کیلومتر مربع وسعت .
  2. طاغنکوه به مرکزیت روستای همت آباد شهرکهنه و ۴۱ پارچه آبادی و ۱۰۰۴ کیلومتر مربع وسعت
  3. فیروزه به مرکزیت روستای قالیباف سفلی و ۲۷ پارچه آبادی و ۴۷۰ کیلومتر مربع وسعت.
  4. بینالود به مرکزیت روستای کلاته محمد جان و ۳۵ پارچه آبادی و حدود ۶۰۰ کیلومتر مربع وسعت.

با ایجاد تغییرات جدید و با توجه به شرایط مناسب منطقه تحت جلگه، مطالعات برای تبدیل این بخش به شهرستان از سال ۱۳۸۲شروع شد.

ابتدا در تاریخ ۳/۱۱/۱۳۸۳ با تأیید مقام محترم ریاست جمهوری بخش طاغنکوه به مرکزیت روستای همت‌آباد از ترکیب دهستان های طاغنکوه شمالی (به مرکزیت روستای همت آباد شهر کهنه) و طاغنکوه جنوبی (به مرکزیت روستای گرماب بزرگ) در تابعیت شهرستان نیشابور ایجاد و تأسیس می‌گردد.در این تغییر نیز سه روستای ابراهیم آباد ، امان آباد و دولت آباد از طاغنکوه جدا شده و به بخش تحت جلگه پیوستند.

سپس در تاریخ ۲۰/۹ /۱۳۸۶ و با تأییـد مقـام محترم ریاست جمهوری و انجام برخی تغییرات و اصلاحات ،شهرستان تخت جلگه به مرکزیت شهر فیروزه از ترکیب بخش های زیر در تابعیت استان خراسان رضوی ایجاد می‌گردد.

بخش مرکزی به مرکزیت شهر فیروزه شامل دهستان های تحت جلگه و فیروزه و بخش طاغنکوه. در تاریخ ۱۳۸۷/۱۲/۲۸ فرمانداری شهرستان افتتاح گردید و مصوبه دولت به اجرا درآمد.

با ایجاد شهرستان تحت جلگه روستای بار به شهر ارتقا یافت و همراه روستاهای خانلق ، درخت جوز ، اریه، چهار باغ ، دامنجان و طاغان از دهستان فیروزه جدا شده و به دهستان مازول از بخش مرکزی نیشابور پیوستند. همچنین دهستان بینالود به طور کامل از تحت جلگه جدا شده و به بخش مرکزی نیشابور الحاق شد.

در پی انجام آخرین تغییرات تقسیمات سیاسی در شهرستان تحت جلگه در تاریخ ۲۰بهمن ۱۳۸۷ روستای همت آباد مرکز بخش طاغنکوه به شهر ارتقا یافت و همچنین با توجه به درخواست عمومی مردم منطقه و تصویب شورای اسلامی شهرستان و شورای فرهنگ شهرستان و تصویب استانداری خراسان رضوی و تایید وزارت کشور در خرداد سال ۱۳۹۱ نام شهرستان تخت جلگه به شهرستان فیروزه با مرکزیت شهر فیروزه تغییر یافت.

در ضمن در لهجه نیشابوری و سایر لهجه های خراسانی، جلگه به جای هموار و وسیع که دارای اراضی حاصلخیز است گفته می شود ولی در جغرافیا به چنین جایی دشت گفته می شود و جلگه ماروس در واقع بخشی از دشت نیشابور است.

گردآوری : بخش گردشگری – مجله اینترنتی زمانیک

سرچشمه : فرمانداری شهرستان فیروزه

+7

حتما ببینید

ماسوله خراسان بوژان نیشابور

بوژان نیشابور ، بهشت گمشده ایران + عکس

بوژان نیشابور ، بهشت گمشده ایران + عکس روستای بوژان از توابع بخش مرکزی شهرستان …

۲ نظر

  1. در مورد پناهگاه حیدری و روستای بقیع هم مطلب بنویسید. ممنون

    +3

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.